Ký vãng về một sai gon xưa...

Địa thế của sài gòn thời còn là Gia Định Thành , khoảng 150 năm trước , hẳn là rất đẹp và kỳ thú. Dựa vào địa hình còn lại hiện tại ta hoàn toàn có khả năng phán đoán bằng cách thử tưởng tượng: Một doanh nhân phương Tây , vừa đến Viễn Đông để tìm mua gia vị , đứng ở một con thuyền trên sông sai gon , quãng bến Bạch Đằng hiện tại. Nếu nhìn về tả ngạn tức Thủ Thiêm ( Quận 2 hiện tại ) , ông ta sẽ thấy một vùng đầm lầy bình lặng đến hút tầm mắt. Còn nếu nhìn trái lại phía hữu ngạn , tức Quận 1 hiện tại , trước mắt ông ta là một triền đồi bắt đầu cao dần từ bờ song , rồi cao thăm thẳm vươn xa về phía sau. Trên đó là những cánh rừng già xa tít mù khơi gỗ quý , chim muông của đại ngàn Đồng Nai nối dài lên đến tận cao nguyên Lâm Viên. Thật thế , thử đi theo tầm nhìn đó bằng xe đạp ( đi xe đạp mới cảm nhận được độ dốc ) , tức lần theo các con đường khởi hành từ bến Bạch Đằng ( Quận 1 ) , như Hai Bà Trưng , Đồng Khởi , Pasteur , hay Nam Kỳ Khởi Nghĩa , bạn sẽ cảm thấy hơi Thở gấp của mình , khi leo lên những con dốc. Nếu bắt đầu từ Bến Bạch Đằng , theo đường Đồng Khởi , bạn sẽ phải leo dốc cao dần lên đến đỉnh đồi là vị trí của Nhà Thờ Đức Bà , nối dài từ đây là đường Duy Tân. Nếu theo đường Hai Bà Trưng , con dốc cứ thế kéo dài hết Quận 1 , qua Phú Nhuận , đến Bình Thạnh , rồi Gò Vấp. ( Cái tên Gò Vấp càng cho thấy thực chất địa hình trung du nguyên thủy của vùng đất này. ) Nếu đi theo trục Pasteur - Nam Kỳ Khởi Nghĩa , bạn sẽ đi xuyên qua những cánh rừng cổ thụ mà dấu vết còn tồn tại đến hiện tại - đó là các hàng cây ở Quận 1 , rồi một vạt rừng cao vút đùm bọc Dinh thống nhất - , rồi tiến vào Quận 3 với các con phố. Bạn sẽ thấy , bên những hàng cây xanh um là các vi la lẫn khuất dưới các vòm cổ thụ xưa cũ... Bạn đã tin tôi chưa? rõ ràng , từ nguyên thủy , đây là một thành phổ nhỏ trên triền đồi nhìn xuồng dòng sông sài gòn - Đồng Nai hùng vỹ. Triền đồi đó lại dựa lưng vào một hệ thống rừng xanh trù phú , có nơi là điểm cuối của một dãy Trường Sơn phía xa. Một góc sai gon cũ. Ảnh tư liệu Dương Minh Long. Quay lại với góc tưởng tượng ban đầu , ta sẽ thấy con dốc đường Đồng Khởi cao vút lên từ bến song , và ở cuối đường tọa lạc một Thánh Đường đỏ thắm. Hay trái lại , đứng ở vị trí Thánh Đường ấy nhìn xuống hệ thống sông sài gòn , Đồng Nai hùng vỹ uốn lượn ra phía xa xa là bờ biển Cần Giờ. Núi - rừng - sông - biển chỉ trong một tầm nhìn... Ở Việt Nam có không ít thành phố Việt nằm bên dòng sông , nhưng hiếm có nơi nào sơn thủy hữu tình như vậy. Tuy nhiên , đặc biệt hơn cả địa hình là vị thế địa-kinh tế và địa-văn hóa. Đây đầu tiên là một "thành phố ngã ba đường" ( một khái niệm địa lý quan trọng do UNESCO gợi ý ) , là nơi hội tụ của nhiều hướng , là nơi giao thoa của nhiều loại hình kinh tế , tài nguyên , văn hóa. Phía bắc là trung du , cao nguyên và rừng xanh trù phú , phía tây là đồng đất , vườn cây , đìa tôm - hồ cá , phía Nam chỉ vài chục cây số nữa là tiến ra biển xanh với hệ thống rừng ngập mặn phong phú , còn phía Đông là đường đấu nối với phần phía Bắc của núi sông , như một sự mời gọi , thậm chí Giục giã , sự giao thương. Thêm vào đó , còn có một món quà tặng quý báu khôn lường của thiên nhiên - đó là hệ thống giang hà dằng dịt , lập thành một con đường chuyên chở giao lưu quan trọng. Một hệ thống cơ sở hạ tầng liên lạc chuyên chở hình thành thiên nhiên , không cần bỏ vốn. Từ cái địa thế mang tính tập hợp , giao thoa , làm ăn "trên bến dưới thuyền" ấy , nơi đây đã bảo lưu các địa danh Bến Nghé , Bến Thành... Chính từ các "Bến" ấy mà thành phố này lan tỏa ra theo các hướng. Hạt nhân là Quận 1 với chức năng khu thương mại , hành chánh , vui chơi...Bao bọc ngay sau lưng Quận 1 về hướng Bắc là Quận 3 - một lĩnh vực gồm hầu hết là các vi la sang trọng thái bình , những con đường rợp lá me bay , những "con đường tình ta đi" của Phạm Duy... , vốn ban đầu là khu dinh cơ của người Pháp thời còn thống trị Nam Kỳ. Còn phía Đông là khu Dakao với khá nhiều Hoa Kiều mở tiệm buôn , tiệm ăn , với con đường tiêu biểu là Đinh Tiên Hoàng. Vượt qua cầu Bông đến Bình Thạnh là đã hết sai gon xưa , vùng đất này trước thực dân địa phận hành chánh của Tỉnh Gia Định. Ở phía Tây cũng vậy. Dọc theo Chợ Cũ , đường Hàm Nghi là hết sài gòn . Đường Trần Hưng Đạo ngày xửa ngày xưa vốn là một vùng rừng rậm , có thiết lộ nối dài đến Chợ Lớn - một trung tâm buôn bán làm ăn của người Hoa. Ký vãng vàng son của sài gòn bắt đầu từ cái thành phố vừa vặn tuyệt đẹp của thời kì Pháp thuộc ấy kéo dài thêm một tẹo đến sau 1945 , chốc sai gon bắt đầu nối thêm Chợ Lớn , Tân Bình , Phú Nhuận... Quy mô của thành phố lúc ấy vừa phải , phối hợp trong nó chất đô hội rộn rã , chút ăn chơi , nhiều sức sống... , sức tiêu thụ lớn dễ làm ăn , nhưng vẫn bảo tàng được một cái chất romantic của một thị tứ êm đềm của vùng Viễn Đông ảnh hưởng văn hóa Pháp. Bước vào thời kì Phát nổ hiện tại , ở thập niên thứ hai của thế kỷ 21 , đặc biệt sau đợt phát triển cực nóng về đất đai , Ngưng lại sản , từ giữa thập niên thứ nhất của thế kỷ này , sài gòn đã hoàn toàn bước vào một thời kì trưởng thành khác: bành trướng , nở rộng và nhiều đổi thay. Nói không quá , chỉ cần lấy con đường "Duy Tân cây dài bóng mát" ( tức đường Phạm Ngọc Thạch hiện tại ) , vốn là lời của một ca khúc nổi tiếng của Phạm Duy , ta có khả năng có một hình ảnh thu nhỏ của sự biến chuyển này. Đây là trục đường tiêu biểu của sài gòn mang trong nó hình ảnh tiêu biểu của thành phố này qua các thời kỳ. Con đường băng qua phong cảnh tiểu biểu của Quận 3 , có dáng dấp của một thành phố vi la êm đềm , sang trọng , mang phong vị của thành phố Pháp Viễn Đông. Hai bên là những hàng cổ thụ cao vút , hè rộng thoáng... Trên con đường này , có trường Đại học Luật khi xưa , có trung tâm sinh hoạt thanh niên hiện đại , có điểm nhấn là quảng trường Hồ Con Rùa nức danh một thời. Con đường cũng đi vào thơ ca và âm nhạc , mà tiêu biểu nhất là hiện thân của ca khúc "Trả lại em yêu". "Trả lại em yêu/ Khung trời đại học/ Con đường Duy tân cây dài bóng mát/ Buổi chiều khuôn viên mây trời xanh ngát/ Vết chân trên đường vẫn chưa phai nhòa". Thiết tưởng cũng không thừa , khi cùng độc giả nhớ lại rằng Duy Tân là một trục đường kéo dài từ đường Đồng Khởi lịch sử ( đường Catinat thời Pháp , đường tự do thời Việt Nam Cộng Hòa ) , một trong những con phố nguyên thủy của sai gon , con phố đi hàng đầu của đô thành này. Nếu Đồng Khởi là một con phố sang trọng nhất sài gòn và trải qua các thời đại , hầu hết dấu vết của đô thành này đều còn hằn dấu trên nó , thì tiếp nối nó là Duy tân , con đường ngụ cư của giới thượng lưu sai gon hàng thế kỷ qua. Trục đường Duy Tân ( nay là Phạm Ngọc Thạch ) đã hoàn toàn méo mó , so với bản sắc nguyên thủy của nó. Nhiều cao ốc cao vút chặn trên một con phố thái bình cũ; bao nhiêu hàng quán café , nhà hàng , beauty salon , đã đột phá từ sân của các vi la cổ kính cũ thành các quán mặt tiền; nạn kẹt xe trầm trọng Lộ rõ ra , quảng trường Hồ Con Rùa càng lúc càng Rắc rối và bị thu nhỏ lại , mất hẳn nét thái bình sang trọng cũ... Tất thảy Hầu như là hình ảnh khá đại diện cho cho thấy một sai gon khác đã hình thành. sài gòn hiện tại vượt qua tả ngạn sông sai gon tiến sâu vào vùng đầm lầy Thủ Thiêm , Nhà Bè phát triển đến tận vùng rừng Sác cũ. Phía Tây tạo lập thêm các quận Bình Tân , Tân Phú , Phía Đông thêm Quận 9 , phía Bắc thêm Quận 12 , kết nối Hóc Môn , Củ Chi... Quá lớn và quá đa bản sắc. Nếu biết rằng tập quán trước năm 1975 , người ở Lăng Ông Bà Chiểu , hay Phú Nhuận , rủ nhau đi "sài gòn" chơi , ngụ ý rằng chỉ có lĩnh vực trung tâm Quận 1 , nơi các "Bến" tọa lạc , mới được mang danh vị sài gòn thôi , thì sẽ thấy rằng , hiện tại trong một thời kì trưởng thành mới của nữa đầu thế kỷ 21 này , chúng tôi sẽ phải cất nhiều công sức để định nghĩa lại về hai chữ sài gòn và bản sắc hiện đại mà nó đang hình thành. Bản sắc của một sai gon cũ duyên dáng , chắc chắn đã đổi thay nhiều. Thành ra , thuật lại câu chuyện về một đô thành duyên dáng xưa chỉ để cho thấy rằng , sai gon xưa chỉ còn là kỷ niệm , và , nếu muốn định hình một phẩm chất mới đúng cho sài gòn hiện tại , chúng tôi không thể bám bíu vào một sai gon bé nhỏ ấy được nữa. Dù cho nhớ tiếc , chúng tôi phải cố gắng hiểu một sài gòn rất "bự con" hiện tại , một anh chàng lực sĩ đầu húi cua , mặt đồ Jeans , cưỡi Harley Davidson. Anh chàng này rất năng động trong làm ăn , nhưng vẫn dễ thương trong ứng xử. Lại hết rồi chăng cái thời của một chàng hào hoa phong nhã , trong bộ vest cổ điển , ngồi xe Citroen , mà người đương thời có khả năng hình dong qua nhân vật trong bộ phim "Người Tình"? . Một góc sài gòn xưa. Ảnh tư liệu Dương Minh Long.